Электрондық үкімет (e-gov) – азаматтарды үкіметтен, азаматтардан үкіметке және үкімет ішінде мемлекеттік ақпаратпен және қызметтермен қамтамасыз ету үшін ақпараттық-коммуникациялық технологияларды (электрондық байланыс құрылғылары, компьютерлер және Интернет) пайдалану.

E-Government (электрондық үкімет деген сөздің қысқаша айтуы, сондай-ақ e-gov, интернет үкіметі, цифрлық үкімет, онлайн үкімет немесе қосылған үкімет деп те атайды) үкімет пен азаматтар (G2C), үкімет және бизнес/сауда (G2B) арасындағы цифрлық өзара әрекеттесуден тұрады), үкімет және қызметкерлер (G2E), сондай-ақ үкімет пен үкіметтер/агенттіктер арасында (G2G) байланыс.

Мемлекет пен өтініш берушінің арасындағы жеке өзара іс-қимыл барынша азайтылатын және ақпараттық технологиялар мүмкіндігінше пайдаланылатын азаматтарға, кәсіпкерлік субъектілеріне, мемлекеттік биліктің басқа да тармақтары мен мемлекеттік лауазымды тұлғаларға мемлекеттік қызметтердің кешені қалыптасқан ақпарат пен көмек көрсету тәсілі.

Электрондық үкімет – бүкіл ел бойынша басқару процестерінің барлық кешенін автоматтандыруға негізделген мемлекеттік электрондық құжат айналым жүйесі және қоғамның әрбір мүшесі үшін басқаруды айтарлықтай жақсарту және әлеуметтік коммуникациялар шығындарын азайту мақсаты ретінде қызмет етеді. Электрондық үкіметті құру әлеуметтік басқару жүйесін жалпыұлттық таратуды құруды, құжаттарды басқарумен және оларды өңдеумен байланысты міндеттердің толық кешенін шешуді жүзеге асыруды көздейді.

Электрондық үкіметті енгізудің артықшылықтары. Электрондық үкіметті енгізудің артықшылықтары дамыған және дамушы елдер үшін бірдей. Дегенмен, электронды үкімет қосымшаларының азаматтарға, бизнеске және мемлекеттік құрылымдарға берер пайдасы көп.

Электрондық үкімет қосымшалары адамдарға, бизнеске және мемлекеттік секторларға қолжетімді мемлекеттік ақпаратқа тәулігіне 24 сағат, аптасына 7 күн қол жеткізуге мүмкіндік береді, бұл осы қызметтердің сапасын арттырады. Электрондық үкіметті енгізуге сәйкес операциялық процедураларды оңтайландыру және қайта ұйымдастыру арқылы ұйымдастыру процестерінің құны мен деңгейін төмендетеді.

Сонымен қатар, электрондық үкімет жүйесін пайдалану мемлекеттік органдардың жұмысын жақсартады және мемлекеттік қызметті барлық тұтынушылар үшін тиімді көрсетеді. Сонымен қатар, электрондық үкіметті енгізудің көптеген артықшылықтары анықталды, мысалы: мәліметтерді өңдеудегі мемлекеттік органдардың тиімділігін арттырады, пайдаланушылардың талаптарын жақсырақ түсіну арқылы қызметтерді жақсартады, осылайша үздіксіз онлайн қызметтерге ұмтылады. Бұдан басқа, тұтынушылар мен ұйымдардың уақытын, күш-жігерін және шығындарын қысқарту қызметтерді көрсетуді жақсарту және азаматтардың қанағаттанушылығы пайдаланушылардың АКТ дағдыларын, интернет білімін және компьютерді пайдалануды арттыру, жаңа бизнес пен жұмыс мүмкіндіктерін құру.

Барлық мемлекеттік органдар мен бөлім арасында ақпарат пен идеяларды бөлісу, бір мега деректер базасын құру, АКТ мен электрондық коммерцияға тән өнімділікті арттыруға жәрдемдесу арқылы үкіметтің экономикалық саясатының мақсаттарына көмектеседі.

Азаматтарды саясат процесіне тарту үшін интернетке негізделген стратегияларды пайдалана отырып, үкіметтің ашықтығы мен есептілігін көрсететін тиімді басқарудың маңызды факторы болып табылатын үкіметтер мен азаматтар арасындағы сенімді нығайтуға көмектеседі.

Электрондық мемлекеттік қызметтердің мысалдары:

- Отбасы;

- Денсаулық сақтау қызметі;

- Білім;

- Жұмысқа орналастыру;

- Әлеуметтік қамсыздандыру;

- Азаматтық, көші-қон және иммиграция;

- Жылжымайтын мүлік;

- Салық және қаржы.

«Электрондық үкімет» бағдарламасын ұйымдастыруда «Электрондық үкімет» дамуының төрт жаһандық кезеңі болды:

1. Бірінші кезең – ақпараттық. Дәл осы кезеңде «Электрондық үкімет» порталы іске қосылып, ақпаратпен толықтырылды. Мемлекеттік органдар, олардың жұмысы және халыққа көрсететін қызметтері туралы ақпараттар пайда болды. Сонымен қатар, көрсетілетін қызметтер регламенттері беріліп, нормативтік құқықтық актілер қарауға жіберілді.

2. Екінші кезең – интерактивті, ол электронды қызмет порталының іске қосылуымен сипатталды. «Электрондық үкімет» порталында интерактивті қызметтерді енгізу құжаттарды жинау уақытын уақыт бойынша үнемдеуге мүмкіндік берді. Дәл осы кезеңде ведомстволық ақпараттық жүйелер, мемлекеттік деректер базалары, электронды лицензиялау және «Электрондық үкімет» шлюзі қабылданды.

3. Электрондық үкіметті дамытудың үшінші кезеңі – транзакциялық. Азаматтар осы кезеңде мемлекеттік баждар мен алымдарды, айыппұлдарды, қоғамдық жұмыстарды төлеуге мүмкіндік алды. Мәміле кезеңі кәсіпкерлер үшін нағыз бағалы сыйлық – электронды мемлекеттік сатып алу болды. Артықшылықтары – конкурстар мен тендерлердің ашықтығын арттыру.

4. Электрондық үкіметтің төртінші кезеңі – трансформациялық. Басты мақсат – азаматтарға қызмет көрсетудегі барынша тиімділік. Дәлірек айтқанда, осы мақсатқа жету үшін интерактивті және транзакциялық қызметтер кешенді қызметтерге біріктірілген.

5. Электрондық үкіметтің келесі кезеңі «ақылды» немесе «проактивті» үкімет деп аталады, бұл кезде азаматқа мемлекеттік қызмет көрсетуге қандай да бір сұранысты жіберудің қажеті жоқ. «Проактивті» үкімет азаматтың орнына өмірлік жағдайларды бақылап, қажетті процестерді орындайды. Азамат тек осы әрекеттерді растауы керек.

Электрондық өзара әрекеттесу формалары

Әлемнің көптеген елдері, соның ішінде Қазақстан да қазірдің өзінде көптеген бастамаларды жүзеге асыруда.

Бастамалардың өзара әрекеттесуі бірнеше категориялар қарапайымнан күрделі формалар бойынша шектеуге болады ( Кесте13.1).

Электрондық өзара іс-қимыл нысандары

Ақпаратты көпшілікке тарату

Транзакциялар

Электрондық өзара іс-қимыл нысандары

Ақпаратты көпшілікке тарату

Транзакциялар

Электрондық өзара іс-қимыл нысандары

Ақпаратты көпшілікке тарату

Транзакциялар

 

Ақпаратты көпшілікке тарату – үкіметтің қолжетімділігін қамтамасыз ететін қосымшаларды құру.

Электрондық формалар немесе интерактивті өзара әрекеттесу, мысалы, электронды түрде әр түрлі формаларға қол жеткізу мүмкіндігі азаматтарға немесе кәсіпорындарға мемлекетпен өзара іс-қимыл жасау үшін талап етілетін құжаттардың формулярлары.

Транзакциялар қатарына электронды өтінім беру жатады кәсіптік қызметті жүргізуге лицензиялар алуға, салық декларацияларын, құжаттар алмасуға өтініштер беруге арналған нысан және сол сияқты.