3.3. Операциялық жүйенің негіздері және оның жіктелуі
Операциялық
жүйе (ОЖ) – компьютер пайдаланушысы мен компьютерлік жабдық арасындағы
интерфейс, бұл компьютерде жұмыс істейтін ең маңызды бағдарламалық қамтамасыз
ету.
Әрбір жалпы мақсаттағы компьютерде басқа бағдарламаларды іске қосу үшін
операциялық жүйе болуы керек. Ол сондай-ақ компьютерде қалай сөйлеу керектігін
білмей компьютермен сөйлесуге мүмкіндік береді. Операциялық жүйе – файлдарды,
жадты, процестерді басқару, енгізу/шығару процедуралары және диск жетектері мен
принтерлер сияқты перифериялық құрылғыларды басқару сияқты барлық негізгі
тапсырмаларды орындайтын бағдарламалық қамтамасыз ету. Операциялық жүйелер
бағдарламаның өзіне қажет нәрсені алатынына көз жеткізу үшін бәрін үйлестіреді.
Кейбір танымал операциялық жүйелерге Linux операциялық жүйесі, Windows
операциялық жүйесі, виртуалды машиналар, OS/400, AIX, z/OS және т.
б.
Операциялық
жүйе – пайдаланушы мен компьютердің аппараттық құралдары арасындағы интерфейс
рөлін атқаратын және бағдарламалардың барлық түрлерінің орындалуын басқаратын
бағдарлама (сурет 3.4).
Сурет
3.4 Компьютерлік
жүйенің қабаттары мен түрлері
-
Аппараттық қамтамасыз ету (аппараттық құрал орталық процессордан, негізгі
жадтан, енгізу/шығару құрылғыларынан және т. б. тұрады);
-
Бағдарламалық қамтамасыз ету, яғни операциялық жүйе (бағдарламалық қамтамасыз
ету процестерді басқару процедураларын, жадыны басқару процедураларын,
енгізу/шығаруды басқару процедураларын, файлдарды басқару процедураларын
қамтиды);
-
Жүйелік бағдарламалар (бұл деңгей компиляторлардан, құрастырушылардан,
байланыстырушылардан және т. б. тұрады);
-
Қолданбалы бағдарламалар (бұл пайдаланушылардың қажеттіліктеріне
байланысты).
Төменде
операциялық жүйенің кейбір маңызды мүмкіндіктері берілген:
-
жадыны
басқару;
-
процессорды
басқару;
- құрылғыны басқару;
-
файлдарды
басқару;
-
қауіпсіздік;
-
жүйе
өнімділігін бақылау;
-
жұмыс
есебі;
-
қатені
анықтау құралдары;
-
басқа
бағдарламалық құрал мен пайдаланушылар арасындағы
үйлестіру.
Операциялық
жүйе:
-
ядродан;
-
командалық
модульден;
-
драйверлер
кешенінен;
-
сервистік
утилиттерден;
-
қабықшадан
тұрады.
Операциялық
жүйенің ядросы – оның барлық әрекеттерін қосатын, басқа программалардың жұмысын
және компьютерлік жүйе компоненттерінің жұмысын ұйымдастыратын ОЖ негізгі
бөлігі, ОЖ ядросында болып жатқан үрдістерді ұйымдастырушы программа –
аппараттық қызмет деп атауға болады.
Командалық
модуль функциясы пайдаланушының командаларын компьютерде орындау болып табылатын
программа.
Драйверлер
– ОЖ-ден аппараттық құрылғылардың орнықты жұмыс істеуін қамтамасыз ететін арнайы
бағдарламалардың тұтас бір ішкі кешені, басқаша айтқанда, периферияның,
компьютерлік жинақтауышының ОЖ-ны басқаруға арналған нұсқаулық екені
белгілі.
Утилиттер
– әртүрлі есептерді орындау үшін БҚ-мен өзара әрекеттесетін қосымша
бағдарламалық орта.
Операциялық
жүйелердің жіктелуі
Көп
қолданушы:
көп қолданушы операциялық жүйесі екі немесе одан да көп пайдаланушыларға
бағдарламаларды бір уақытта іске қосуға мүмкіндік береді. Кейбір операциялық
жүйелер бір уақытта жүздеген, тіпті мыңдаған пайдаланушыларға мүмкіндік
береді.
Көп
процессорлы:
бірнеше компьютерлік процессорды қолдауға және пайдалануға қабілетті операциялық
жүйе. Ортақ пайдалануға болатын бірнеше процессорлар. Көп процессорлы
операциялық жүйелердің кейбір мысалдары. Мысалы: Linux, Unix, Windows
2000.
Көп
тапсырмалы:
бірнеше бағдарламалық процестерді бір уақытта іске қосуға мүмкіндік беретін
операциялық жүйе, бір уақытта бірнеше бағдарламаны іске қосуға мүмкіндік береді.
Көп тапсырмалы операциялық жүйелердің кейбір мысалдары: Unix, Windows XP,
Windows Vista.
Көп ағынды: операциялық жүйе қажет болған жағдайда бағдарламаның кішігірім бөліктерін жүктейді. Бағдарламалық қамтамасыз етудің әр түрлі бөліктерін осы санатқа жататын операциялық жүйелер. Бір уақытта іске қосуға мүмкіндік беретін операциялық жүйелер: Linux, Unix, Windows.
Нақты уақыт режимінде: нақты уақыттағы операциялық жүйелер механизмдерді, ғылыми аспаптарды және өндірістік жүйелерді басқару үшін қолданылады. Бұл жүйедегі барлық тапсырмалар уақытында орындалуы керек