3.1. Бағдарламалық қамтамасыз ету түрлері және оның сипаттамалары
Компьютердің жұмысын басқаратын командалар
жиынтығы бағдарламалық қамтамасыз ету деп аталады (software). Бағдарламалық
қамтамасыз ету, анықтамасы бойынша, компьютерлік жүйеде әртүрлі тапсырмаларды
орындайтын компьютерлік бағдарламалар, процедуралар мен құжаттамалар жиынтығы.
Компьютерде
есептеу тапсырмаларын орындау компьютердің бағдарламалық қамтамасыз етуді
қолдану арқылы жүзеге асырылады. Бағдарламалық қамтамасыз ету келесі
мүмкіндіктерді қамтиды:
1.
Ұйымның компьютерлік ресурстарын басқару;
2.
Пайдаланушыны есептеу мәселесін шешу үшін қажетті барлық ресурстармен қамтамасыз
ету;
3.
Ұйымдар мен сақталған ақпарат арасындағы делдал рөлін орындау. Басқарушы
персоналдың негізгі міндеттерінің бірі – ұйымның қажеттіліктеріне сәйкес келетін
бағдарламалық қамтамасыз етуді таңдау.
Бағдарлама
(program) компьютерде белгілі бір тапсырманы орындауға арналған командалар
жиынтығы деп аталады.
Бағдарламаларды
құру немесе жазу процесі бағдарламалау деп аталады, ал осы қызмет түріне
маманданған адамдар бағдарламашылар деп аталады. Бағдарлама сөзінің синонимі
«қолданба» (application) термині болып табылады. Бағдарламаның орындалуы үшін
оны компьютердің жедел жадына өңдеу қажет деректермен бірге жүктеу керек (әдетте
«бағдарламаны іске қосу» немесе «іске қосу» деп айтылады). Бағдарламаның
орындалуы аяқталғаннан кейін ол компьютердің жедел жадынан жүктеледі.
Бағдарламалық
қамтамасыз етудің көптеген түрлері бар және олардың саны технологияның дамуымен
артады. Барлық заманауи компьютерлер бір уақытта бірнеше бағдарламаны жүктеуге
мүмкіндік береді. Бағдарламалық қамтамасыз ету оның мақсатына қарай жіктеуге
болады. Компьютерде орындауға арналған барлық бағдарламалардың жиынтығы
компьютердің бағдарламалық қамтамасыз ету (бағдарламалық жасақтама) деп аталады.
Ол үш топқа бөлінеді: жүйелік бағдарламалық қамтамасыз ету, қолданбалы
бағдарламалық қамтамасыз ету және бағдарламалау жүйелері (сурет
3.1).
Сурет 3.1 Бағдарламалық қамтамасыз ету
Бағдарламалық
қамтамасыз ету әртүрлі функцияларды орындайды.
Жүйелік
бағдарламалық қамтамасыз ету
(system software) – бұл процессор, байланыс және перифериялық
құрылғылар сияқты компьютер компоненттерін басқаратын бағдарламалар жиынтығы.
Жүйелік бағдарламалық қамтамасыз етуді жүйелік бағдарламашылар деп аталатын
мамандар жасайды.
Қолданбалы
бағдарламалық қамтамасыз ету
(application software) пайдаланушыларға немесе
пайдаланушылардың өздері жазған, компьютерге белгілі бір жұмысты орындау үшін
қажет бағдарламалар кіреді. Қолданбалы бағдарламалық қамтамасыз етудің мысалдары
– тапсырыстарды өңдеу немесе тарату тізімдерін құру бағдарламалары. Қолданбалы
бағдарламалық қамтамасыз етуді жазатын бағдарламашыларды қолданбалы
бағдарламашылар деп атайды. Бағдарламалық қамтамасыз етудің екі түрі де өзара
байланысты және сурет 3.1-де көрсетілген диаграмма түрінде ұсынылуы мүмкін.
Қолданбалы
бағдарламалық қамтамасыз ету 3 негізгі санатқа бөлінеді:
-
Жеке бағдарламалық қамтамасыз ету;
-
Жалпы мақсаттағы бағдарламалық қамтамасыз ету;
-
Қолданбалы пакеттер.
Жүйелік
бағдарламалау
– бұл компьютердің аппараттық ресурстарын басқаратын бағдарламалық қамтамасыз
етуді құру процесі. Жүйелік бағдарламалық қамтамасыз ету компьютердің өзін
басқаруға арналған бағдарламаларды қамтиды, мысалы, операциялық жүйе, файлдарды
басқару утилиталары және диск операциялық жүйесі (немесе DOS) (сурет 3.2).
Операциялық жүйе компьютердің аппараттық ресурстарын, сондай-ақ қосымшалар мен
деректерді басқарады. Жүйелік файлдарға функциялар кітапханалары, жүйелік
қызметтер, принтерлер мен басқа жабдықтарға арналған драйверлер, жүйелік
баптаулар және басқа конфигурация файлдары кіреді. Жүйелік бағдарламалық
қамтамасыз етудің құрамына кіретін бағдарламаларға ассемблерлер, компиляторлар,
файлдарды басқару құралдары, жүйелік утилиталар және отладчиктер кіреді.
Компьютерлерімізде орнатылған жүйелік бағдарламалық құрал болмаса, біз компьютер
орындағысы келетін барлық нәрсеге нұсқауларды өзіміздің енгізуімізге тура келер
еді. Жүйелік бағдарламалық қамтамасызд ету операциялық жүйені орнатқан кезде
компьютерге орнатылады. Windows жүйесіне арналған «Windows Update» немесе Mac OS
X жүйесіне арналған «бағдарламалық құралды жаңарту» сияқты бағдарламаларды іске
қосу арқылы бағдарламалық құралды жаңартуға болады.
Сурет
3.2 Бағдарламалық
қамтамасыздандырудың негізгі
3.2
суретте көрсетілгендей, әр түрі екіншісімен тығыз әрекеттеседі. Жүйелік
бағдарламалық қамтамасыз ету компьютердің аппараттық құралдарына қол жеткізуді
бақылайды. Қолданбалы бағдарламалық қамтамасыз ету жүйелік компоненттер арқылы
аппараттық компоненттермен өзара әрекеттеседі. Соңғы пайдаланушылар негізінен
қолданбалы бағдарламалық қамтамасыз етумен жұмыс істейді. Аппараттық
үйлесімділікті қамтамасыз ету үшін бағдарламалық қамтамасыз етудің әр түрі
белгілі бір аппараттық платформаға арналған.
Арнайы
әзірленген бағдарламалық қамтамасыз ету
Бұл
компанияларға деректерін өңдеуді және оларға қол жеткізуді жеңілдету үшін арнайы
әзірленген бағдарламалық құрал. Бағдарламаның бұл түрі әдетте өте қымбат.
Клиенттердің қажеттіліктеріне сәйкес әзірленген және жазылған. Негізінен
деректердің үлкен ағыны бар ірі компанияларда қолданылады. Сондай-ақ маңызды
ақпаратты қорғау үшін пайдаланушы және жоғары қорғалған протокол құрылымын
қамтиды.
Мысалдар:
-
Бизнесті басқаруға арналған бағдарламалық қамтамасыз ету;
-
Академиялық зертханаларға арналған бағдарламалық қамтамасыз
ету;
-
Өнеркәсіптік автоматтандыруға арналған бағдарламалық қамтамасыз
ету;
-
Әкімшілік бағдарламалық қамтамасыз ету.
Жалпы
мақсаттағы бағдарламалық қамтамасыз ету
Жаппай
нарыққа бағытталған және әртүрлі пайдаланушылар әртүрлі тәсілдермен пайдаланатын
көптеген қосымшалар әзірленуде. Әр түрлі нәтижелерге қол жеткізу үшін мәтінді,
суреттерді, фактілерді немесе осы элементтердің комбинацияларын манипуляциялау
үшін пайдалануға болады. Элементтер пакеттегі қосымшалар арасында бір-бірін
алмастыра алады.
Жалпы
мысалдар:
-
Мәтіндік процессор;
-
Веб-браузер;
-
Медиа ойнатқыш;
-
Дискілерді жазуға арналған бағдарлама.
Қолданбалы
пакеттер
Бұл
жай ғана байланысты мәселелерді шешу үшін қолданылатын бағдарламалық құралдардың
жиынтығы.
Мысалдар:
-
Microsoft Office пакеті (офис құжаттарын өңдеу үшін
пайдаланылады);
-
Adobe Premium пакеті (әртүрлі графикалық эффектілерді жасау және өңдеу үшін
пайдаланылады)
Microsoft
Word – Microsoft Office деп аталатын бағдарламалық пакеттің бөлігі болып
табылатын танымал мәтінді өңдеу қолданбасы. Бағдарламалық қамтамасыз ету пакеті
– тиісті функционалдығы бар бағдарламалық қосымшалар тобы (сурет
3.3).
Мысалы, кеңсе бағдарламалық қамтамасыз етуде мәтіндерді, кестелерді, дерекқорларды, презентацияларды және электрондық поштаны өңдеуге арналған қосымшалар болуы мүмкін. Adobe Creative Suite сияқты графикалық пакеттерде кескін жасауға және өңдеуге арналған қосымшалар бар, ал Sony Audio Master Suite аудио жасау үшін қолданылады.
Сурет
3.3 Қолданбалар
пакеттері