1.4. АКТ-да Стандарттау

Әр түрлі деңгейдегі және мақсаттағы АКТ-ны енгізу, ақпараттық, есептеу телекоммуникациялық ресурстарын интеграциялау және ашық жүйелер технологияларын қолдану – күрделі, кешенді, салааралық, көп қырлы мәселе болып табылады. Оны шешуде негізгі орын АКТ саласындағы стандарттау және ең алдымен функционалдық стандарттау әдістерін енгізу болып табылады. Бұл әдістер функционалдық стандарттар мен профильдер арқылы әртүрлі пәндік қызмет салаларындағы негізгі стандарттар топтарын анықтауға мүмкіндік береді.

Стандарт – стандарттаудың тиісті қағидаттарын бекітетін, ұйым стандарты, коммерциялық емес қауымдастық стандарты, салалық стандарт немесе ережелер жиынтығы (салалық стандарт), ұлттық стандарт, халықаралық стандарт сияқты құжаттар санаттарын қамтиды.

Салалық стандарт (IS) – белгілі бір қызмет саласының процестеріне, өнімдеріне және басқа аспектілеріне қатысты стандарт (коммерциялық немесе пайда табуға бағытталған емес). Осы құжатта салалық стандарт деп АКТ-ны пайдалануға арналған стандарттау саласындағы стандарт немесе басқа құжат түсініледі. Әзірлеу және қолдану тәртібін мемлекеттік басқарудың мамандандырылған органы белгілейді.

Халықаралық стандарт – Халықаралық ұйымның қабылдаған стандарт түрі.

Ұлттық стандарт – Қазақстан Республикасының стандарттау жөніндегі ұлттық мекемелер қабылдаған стандарт түрі.

Коммерциялық емес бірлестік стандарты – әртүрлі мүдделі тараптардың кеңінен қолдануына арналған коммерциялық емес кәсіби ұйымның (одақ, қауымдастық және т.б.) стандарты. Стандартты әзірлеу тәртібі және коммерциялық емес қауымдастық осы қауымдастықты құрды және стандарттарды әзірлеуге арналған мемлекеттік және салалық тапсырыстармен үйлестірілді.

Ұйым стандарты – ұйымның өзі әзірлеген және бекіткен, оны өндірісті жақсарту және өнімнің, жұмыстың және қызметтің сапасын қамтамасыз ету үшін, сондай-ақ зерттеу (тестілеу), өлшеу және әзірлеу нәтижелерінің әртүрлі салаларында білімді тарату және пайдалану қажеттілігіне негізделген стандарт.

АКТ стандарттарының жүйесі – АКТ-ға байланысты стандарттау саласындағы өзара байланысты стандарттар мен басқа да құжаттар кешенін, әзірлеу, келісу, бекіту, өзгерту, енгізу, пайдалану және ауыстыру әдіснамасын айқындайтын құжаттарды, оның ішінде объектілерді осы стандарттарға сәйкестігін бағалау әдістемесін және басқа құжаттарды қамтитын нормативтік-техникалық және стандарттау саласындағы нормативтік-әдістемелік құжаттардың жиынтығы.

Ақпараттық қоғамды дамытудағы басты рөл - Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ) айқындаған алты қағида негізінде құрылатын халықаралық стандарттарға жатады: ашықтық, айқындық, бейтараптық және консенсусты сақтау, тиімділік, орындылық, келісімділікпен даму бағдары.

Халықаралық деңгейде ИСО (Халықаралық стандарттау ұйымы), ХЭК (Халықаралық электротехникалық комиссия) және ХЭО (Халықаралық электробайланыс одағы) арасында АКТ стандарттарын әзірлейтін ұйымдардың тығыз ынтымақтастығы орын алған.

ХСҰ халықаралық стандарттары өнімдер мен қызметтердің қауіпсіз, сенімді және сапалы болуын қамтамасыз етеді. Бизнес үшін олар қалдықтар мен қателіктерді азайту және өнімділікті арттыру арқылы шығындарды азайтудың стратегиялық құралдары болып табылады. Олар компанияларға жаңа нарықтарға қол жеткізуге, дамушы елдер үшін тең жағдайларды қамтамасыз етуге және еркін және әділ халықаралық сауданы жеңілдетуге көмектеседі. ИСО немесе оның мүшелерінен алынуы мүмкін 21000-нан астам халықаралық стандарттарды жариялады.

ХЭО телекоммуникация секторы (ХЭО-Т) 1993 жылдан бастап ХТТКК-тің (Халықаралық телеграф және телефония жөніндегі консультативтік комитет) құқықтық мұрагері болып табылады. 1987 жылы ХСҰ мен ХЭО АТ саласындағы стандарттау жөніндегі қызметін біріктіріп, ISO/IEC/STK1 «Ақпараттық технологиялар» құрды, оның негізгі міндеті нақты қолданылуына қарамастан АТ базалық стандарттарын әзірлеу болып табылады. ISO/IEC/STK1 құрылымында Ақпараттық технологиялар саласындағы стандарттаудың барлық спектрін қамтитын және келесі негізгі бағыттар бойынша стандарттарды әзірлеуді жүзеге асыратын 20-дан астам кіші комитеттер (КК) және жұмыс топтары (ЖТ) жұмыс істейді: символдар жиынтығы және ақпаратты кодтау; телекоммуникация және ақпарат алмасу; бағдарламалық инженерия; бағдарламалау тілдері; машиналық графика және кескінді өңдеу; ақпараттық технологиялардың өзара байланысы; ақпаратты қорғау әдістері; кеңсе жабдықтары; аудио, бейне, мультимедиа және гипермедиа ақпаратын кодтау; автоматты сәйкестендіру әдістері; деректерді кодтау және тіркеу; деректерді басқару және бөлісу; құжаттарды сипаттау және өңдеу тілдері; пайдаланушы интерфейстері; оқыту әдістері.

Соңғы жылдары ISO/IEC/STK1 ХСҰ-ның бірқатар техникалық комитеттерімен белсенді өзара әрекеттеседі, соның ішінде:

ТК 46 «Ақпарат және құжаттама».

ТК 68 «Банк, қорғау және басқа да қаржылық қызметтер».

ТК 130 «Графикалық технологиялар».

ТК 154 «Саудадағы процестер, деректер элементтері және құжаттар».

ТК 171 «Құжаттарды қолданбалы ұсыну».

ТК 184  «Өнеркәсіптік автоматтандыру жүйелері және олардың

                интеграциясы».

ТК 204  «Көліктік ақпараттық және басқару жүйелері».

ТК 215  «Информатика және денсаулық сақтау».

 Қазақстан Республикасында стандарттау

Қазақстандағы АТ стандарттау саласындағы саясат мынандай:

1) Қызметтің әртүрлі пәндік салаларында пайдаланылуы мүмкін іргелі жалпы рәсімдерді, ережелер мен талаптарды айқындайтын қажетті өзектендірілген негіз қалаушы базалық ұлттық стандарттарды және басқа да нормативтік құжаттарды (стандарттау жөніндегі халықаралық және шетелдік құжаттарды тікелей қолдану арқылы) жасау;

2) АКТ-ның нақты процестерін, функциялары мен міндеттерін іске асыруды қамтамасыз ету үшін пайдаланылатын, сондай-ақ ақпараттық жүйелердің компоненттері мен құралдарының сәйкестігін сынау және растау үшін аттестаттау тесттерін әзірлеу үшін негіз болып табылатын базалық ұлттық стандарттардың тиісті ішкі жиындарын немесе жиынтықтарын айқындайтын функционалдық стандарттарды (профильдерді) әзірлеу.

Қазақстан Республикасы ХЭО-на мүшесі болып табылады. Осыған байланысты Қазақстанда ақпараттық технологиялар және ақпараттық-телекоммуникациялық жүйелер саласындағы отандық нормативтік базаны дамыту және жетілдіру жөніндегі жұмыстың маңыздылығы мен өзектілігі қалыптасуда.

Қазақстан Республикасының ақпараттық-коммуникациялық технологиялар саласында стандарттау жөніндегі екі техникалық комитет жұмыс істейді:

- ТК 34 «Қазақстандық IT-компаниялар қауымдастығы» ЗТБ базасындағы «Ақпараттық технологиялар».

- ТК 63 Қазақстанның Ұлттық телекоммуникация қауымдастығы ЗТБ базасындағы инфокоммуникация жүйелері, құралдары мен қызметтері.

Стандарттау жөніндегі техникалық комитеттер ұлттық, алдын ала, халықтық, халықаралық, өңірлік, мемлекетаралық стандарттарды әзірлеуге, сондай-ақ ұлттық стандарттау бағдарламасын қалыптастыруға қатысады.